SoHuuTriTue

Vì sao startup phải “đặt lại tư duy” ngay từ đầu

Có một hiểu lầm rất phổ biến: IP (sở hữu trí tuệ) là việc của luật sư, làm cho “yên tâm”, để tránh bị copy. Đúng, IP giúp bảo vệ. Nhưng nếu chỉ dừng ở “bảo vệ”, startup sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất: IP là một đòn bẩy mô hình kinh doanh.

Trên thế giới, nhiều startup và scaleup đã đặt lại tư duy: họ không coi IP là giấy tờ pháp lý, mà coi IP là một hệ thống quyền có thể biến thành doanh thu, lợi thế cạnh tranh, sức mạnh thương lượng và năng lực gọi vốn. Đây cũng là tinh thần mà các tài liệu về “startup IP playbook” nhấn mạnh: IP cần được thiết kế phù hợp từng giai đoạn tăng trưởng, chứ không phải “một mẫu áp cho mọi startup”. (lesi.org)

Series này sẽ đi theo đúng logic đó: IP không chỉ để bảo vệ — mà để gọi vốn, mở thị trường, tạo dòng tiền và tối ưu đường thoát (exit).

1) IP là nền tảng của mô hình doanh thu
Khi nói “IP là đòn bẩy mô hình kinh doanh”, ý cốt lõi là: startup có thể kiếm tiền trực tiếp từ quyền, chứ không nhất thiết chỉ kiếm tiền từ sản phẩm vật lý hay dịch vụ vận hành.
Khái niệm “IP-driven business model” được định nghĩa khá rõ: mô hình mà IP là nguồn tạo giá trị và tạo doanh thu cốt lõi, thông qua cấp phép (licensing), chuyển giao, nhượng quyền, hoặc cấu trúc hóa quyền khai thác. (IPBA® Connect)

Nếu bạn nhìn sâu hơn, licensing không chỉ là “bán công nghệ”. Nó là cách startup mở rộng quốc tế mà không phải xây nhà máy, không phải tuyển đội vận hành khổng lồ, và có thể giảm áp lực pha loãng cổ phần. Đây là điểm nhiều startup Việt Nam còn ít khai thác: ta quen “tự làm hết”, trong khi game toàn cầu là “thiết kế quyền + thiết kế đối tác”.

2) IP là tín hiệu để gọi vốn và tạo “premium” trong M&A
Trong thực tế đầu tư, IP thường là một phần quan trọng của niềm tin: niềm tin rằng công ty có thứ khó sao chép, và có thể giữ biên lợi nhuận đủ lâu để tăng trưởng.

Một con số hay được trích dẫn: giai đoạn 2011–2020, 58% vốn VC chảy vào các startup có bằng sáng chế hoặc đơn sáng chế. Dù mỗi nguồn có thể có cách đo khác nhau, xu hướng chung là nhất quán: nhà đầu tư coi IP (đặc biệt patents) như một chỉ báo chất lượng và khả năng phòng thủ. (Startups Magazine)

Trong M&A cũng vậy. Không ít thương vụ trả “premium” vì một tài sản công nghệ then chốt giúp bên mua khóa lợi thế cạnh tranh hoặc rút ngắn thời gian ra thị trường. Khi bạn hiểu IP là “tài sản chiến lược” thay vì “chi phí pháp lý”, bạn sẽ hiểu vì sao nhiều công ty xây danh mục IP như một phần của chiến lược exit.

3) IP là “hàng rào” để thiết kế cuộc chơi cạnh tranh
Nhiều đội ngũ sáng lập nghĩ cạnh tranh là “tính năng” và “marketing”. Nhưng ở những ngành có công nghệ lõi, cạnh tranh thường nằm ở câu hỏi: ai kiểm soát các điểm then chốt trong chuỗi giá trị.

Chiến lược patent bài bản có thể giúp startup:

• khóa một “nút” trong kiến trúc hệ thống,
• tạo vùng an toàn để tăng trưởng,
• buộc đối thủ phải đi đường vòng (tốn thời gian và chi phí),
• và từ đó định hình mô hình doanh thu (subscription độc quyền, platform fee, module licensing…).

Các bài phân tích về patent strategy cho startup thường nhấn mạnh đúng điều này: patents không chỉ để kiện, mà để tạo lợi thế, mở cơ hội licensing và tăng sức hấp dẫn với nhà đầu tư. (Built In)

Ở góc độ quản trị, nhiều tài liệu về IP & business model cũng nhấn mạnh nguyên tắc: IP strategy phải “ăn khớp” với business strategy, nếu không IP sẽ thành bộ sưu tập giấy tờ không tạo ra profitability. (IP Business Academy)

4) IP là tài sản tài chính: có thể dùng để vay và giảm phụ thuộc equity
Đây là phần khiến nhiều startup Việt Nam ngạc nhiên nhất: IP có thể trở thành tài sản bảo đảm trong một số cấu trúc nợ (venture debt/bank loan), tùy thị trường và chất lượng danh mục IP.

Một ví dụ thường được nhắc lại: năm 2019, Magic Leap đã ký thỏa thuận bảo đảm bằng sáng chế (patent security agreement), dùng danh mục patent làm tài sản thế chấp với JPMorgan Chase. (Next Reality)

Điểm quan trọng không phải là “bạn có vay được như Magic Leap hay không”. Điểm quan trọng là: thế giới đã coi IP là collateral hợp pháp trong nhiều cấu trúc vốn, và startup càng chuẩn hóa IP sớm thì càng dễ tiếp cận các lựa chọn vốn ít pha loãng hơn về sau.

5) IP là công cụ để thiết kế quan hệ đối tác, đi nhanh mà vẫn giữ quyền kiểm soát
Startup thường yếu về kênh phân phối, sản xuất, hoặc năng lực triển khai quy mô lớn. IP mạnh giúp startup đàm phán cấu trúc hợp tác theo hướng:startup giữ IP lõi, đối tác lớn giữ kênh/nhà máy/khách hàng, hai bên chia sẻ doanh thu qua license, white-label, embedded module…

Box hành động (10 phút): IP của bạn đang “phục vụ” mô hình kinh doanh chưa?

Hãy tự trả lời 5 câu hỏi (càng cụ thể càng tốt):

1. IP lõi của bạn là gì? (patent / trade secret / software / data / brand / design / know-how)
2. IP đó gắn với dòng tiền nào? (bán sản phẩm, subscription, licensing, franchise, fee theo lượt dùng, royalty…)
3. Nếu không có IP này, đối thủ copy trong bao lâu? (1 tuần / 1 tháng / 6 tháng / 2 năm?)
4. Bạn có “chain of title” sạch không? (ai tạo ra, ai sở hữu, hợp đồng nhân sự/outsourcing đã chuyển giao quyền chưa?)
5. Investor/bank hỏi “bằng chứng giá trị IP”, bạn đưa được gì? (deal pipeline, hợp đồng thử nghiệm, LOI, doanh thu, số liệu hiệu năng…)

© Bản quyền thuộc về KisStartup. Mọi hình thức sao chép, trích dẫn hoặc sử dụng lại cần ghi rõ nguồn KisStartup.

Tài liệu tham khảo (theo số trích dẫn)
[1] Licensing Executives Society International (LESI), “The Startup IP Playbook: Leveraging IP for Funding, Growth and Exit,” 2024. (lesi.org)
[2] Built In, “How Startups Can Use a Patent Strategy as a Competitive Advantage,” 2025. (Built In)
[3] A. Wurzer, “IP-Driven Business Model,” profwurzer.com glossary. (IPBA® Connect)
[4] Startups Magazine, “How can startups leverage intellectual property to secure funding & growth,” 2024. (Startups Magazine)
[5] Caldwell Law, “The Value of IP: Raising Capital With Patents As Collateral,” 2023. (Caldwell | Global Law Firm)
[6] IP Business Academy, “The role of IP in business models (IP Management Pulse #20),” 2024. (IP Business Academy)
[7] Reality.News, “Magic Leap Patents Signed Over to JPMorgan Chase as Collateral,” 2019. (Next Reality)