KisStartup
Trong làn sóng khởi nghiệp toàn cầu những năm gần đây, ngày càng rõ một nhóm startup không bắt đầu từ câu hỏi “bán được gì nhanh nhất”, mà từ câu hỏi lớn hơn nhiều: điều gì đang đe dọa sức khỏe con người, sự bền vững của hành tinh và khả năng phát triển dài hạn của các quốc gia. Những startup này thường được xếp vào nhóm human & planetary health – các mô hình đổi mới sử dụng deep tech để giải quyết các thách thức mang tính hệ thống như khí hậu, năng lượng, thực phẩm, y tế, bất bình đẳng, được khung hóa rõ ràng trong 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc .
Điểm khác biệt căn bản của nhóm này là: họ không nhắm tới một “pain point nhỏ” của thị trường, mà tiếp cận các grand challenges – những vấn đề mà nếu không giải quyết, chi phí xã hội và kinh tế sẽ vượt xa khả năng chịu đựng của cả thị trường lẫn nhà nước.
Khi khí hậu và năng lượng trở thành bài toán y tế và an ninh quốc gia
Biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện môi trường thuần túy. Các nghiên cứu y tế toàn cầu đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa khí hậu, bệnh tật, năng suất lao động và bất ổn xã hội . Từ góc nhìn đó, nhiều startup deep tech đang tiếp cận khí hậu như một bài toán planetary health – sức khỏe của toàn bộ hệ sinh thái sống.
Trong danh sách Deep Tech 100 của SOSV, phần lớn startup tập trung vào năng lượng sạch, vật liệu carbon thấp, lưu trữ năng lượng, cảm biến khí hậu và hệ thống đo lường phát thải. Điểm chung của họ không nằm ở việc “xanh” về mặt truyền thông, mà ở chỗ giải quyết nút thắt chi phí và quy mô của chuyển dịch năng lượng thông qua AI, vật liệu mới và công nghệ sinh học . Khi chi phí năng lượng sạch giảm đủ sâu, đó không chỉ là thắng lợi môi trường, mà còn là lợi thế cạnh tranh chiến lược của quốc gia.
Thực phẩm và nông nghiệp: từ an ninh lương thực đến hệ sinh học bền vững
Thực phẩm là nơi các bài toán nhân loại, khí hậu và kinh tế giao nhau rõ nét nhất. Dân số tăng, đất canh tác suy giảm, phát thải từ nông nghiệp và lãng phí thực phẩm đang tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống lương thực toàn cầu.
Những hệ sinh thái ươm tạo như Planet B.io tập trung vào các startup biotech phát triển thịt nuôi cấy, lên men chính xác, nhiên liệu sinh học và hóa chất sinh học. Mục tiêu không phải thay thế từng sản phẩm, mà là tái cấu trúc nền kinh tế sinh học theo hướng tuần hoàn và ít phát thải hơn . Song song, các sáng kiến thuộc Grand Challenges tài trợ cho những mô hình đổi mới trong nông nghiệp thích ứng khí hậu, nước sạch và dinh dưỡng, đặc biệt tại các khu vực dễ tổn thương nhất .
Ở đây, startup không chỉ bán công nghệ, mà đóng vai trò như cầu nối giữa khoa học, cộng đồng và chính sách, giúp các giải pháp vốn nằm trong phòng thí nghiệm đi được tới “last mile”.
Y tế trong kỷ nguyên “climate × health”
Một trong những dịch chuyển quan trọng nhất là cách cộng đồng đổi mới nhìn nhận y tế: không còn tách rời khỏi môi trường sống. Ô nhiễm không khí, nước bẩn, sóng nhiệt, dịch bệnh nhiệt đới và di cư khí hậu đang tạo ra những thách thức y tế mới mà hệ thống truyền thống không kịp thích ứng.
Nhiều startup và dự án đổi mới được hỗ trợ bởi Grand Challenges tập trung vào các giải pháp chẩn đoán giá rẻ, telehealth, hệ thống nước sạch chạy bằng năng lượng mặt trời, nền tảng dữ liệu y tế cộng đồng. Công nghệ chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là mô hình triển khai cộng đồng, giúp mở rộng y tế đến các vùng nghèo, vùng sâu và nhóm dễ bị tổn thương . Đây chính là nơi startup lấp khoảng trống giữa năng lực nhà nước và nhu cầu thực tế.
Kinh tế bao trùm và bất bình đẳng: dữ liệu thay đổi quyền tiếp cận
Một nhóm bài toán lớn khác mang tính quốc gia và toàn cầu là bất bình đẳng kinh tế. Hàng trăm triệu doanh nghiệp siêu nhỏ và người lao động vẫn đứng ngoài hệ thống tài chính chính thức, không phải vì rủi ro cao, mà vì thiếu dữ liệu và hạ tầng tin cậy.
Startup như Pezesha xây dựng hệ sinh thái tài chính số cho MSME thông qua e-KYC, chấm điểm tín dụng và phân tích dữ liệu, giúp mở khóa dòng vốn cho các khu vực bị bỏ quên. Trong khi đó, isgood.ai phát triển nền tảng AI đo lường tác động xã hội, cho phép nhà tài trợ và chính phủ ra quyết định dựa trên bằng chứng thay vì giả định. Các nền tảng đa bên như LetsEndorse lại tập trung vào điều phối các bên liên quan – startup, NGO, chính quyền, nhà tài trợ – để triển khai SDG ở cấp địa phương .
Điểm chung là: dữ liệu và nền tảng số đang tái phân phối quyền tiếp cận, từ vốn, dịch vụ đến cơ hội phát triển.
Những đặc trưng chung của startup giải “bài toán lớn”
Khi nhìn xuyên suốt các lĩnh vực trên, có thể thấy những startup giải bài toán nhân loại và quốc gia thường có ba đặc trưng nổi bật. Thứ nhất, họ bám vào các khung thách thức đã được hệ thống hóa như SDGs hay Grand Challenges, thay vì tự định nghĩa vấn đề một cách rời rạc . Thứ hai, họ dựa trên deep tech – AI, sinh học, vật liệu, cảm biến – nhưng không tách rời mô hình triển khai và tài chính sáng tạo, nhờ đó có khả năng scale impact chứ không chỉ scale doanh thu . Thứ ba, ranh giới giữa startup, chính sách và khu vực công ngày càng mờ đi: nhiều mô hình chỉ có thể thành công khi gắn với hợp tác công–tư và hệ sinh thái dài hạn.
Với Việt Nam, các bài toán như biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, y tế vùng khó khăn hay kinh tế bao trùm không phải là khái niệm toàn cầu xa vời, mà là thách thức hiện hữu. Điều này mở ra cơ hội cho các startup không chỉ “giải quyết thị trường”, mà trở thành một phần của hạ tầng phát triển quốc gia. Khi khởi nghiệp gắn với bài toán lớn, câu hỏi không còn là “có gọi được vốn hay không”, mà là “có đủ kiên nhẫn và năng lực để đi đường dài cùng xã hội hay không”.
